Het verhaal van “De Vliegende Turk”, Vecihi Hürkuş

Voordat Mustafa Kemal Atatürk de Turkse Republiek op kon richten, moest er eerst nog een oorlog gewonnen worden tegen de vijand. Hierbij waren de dappere soldaten van levensbelang, maar...
Vecihi K14
Vecihi K14

Voordat Mustafa Kemal Atatürk de Turkse Republiek op kon richten, moest er eerst nog een oorlog gewonnen worden tegen de vijand. Hierbij waren de dappere soldaten van levensbelang, maar daarmee doen we de piloten veel tekort. Met name Vecihi Hürkuş, onze eigen “Vliegende Turk” of  Tayyareci (“de vlieger”), zoals zijn beroemdste bijnaam luidt, mogen we absoluut niet vergeten.

Vecihi Hürkuş werd in januari van het jaar 1896 geboren in het toenmalige Ayastefanos (nu: Yeşilköy) te Istanbul. Zijn vader verliet het leven toen Hürkuş nog maar 3 jaar oud was, waardoor hij praktisch zonder vader opgroeide. Hij had het geluk dat hij werd omringd door heel veel andere familieleden zoals zijn tantes, ooms en opa’s en oma’s waardoor hij zonder al teveel moeite kon concentreren op zijn schoolcarrière. Hürkuş was een energieke jongeman met veel interesse voor kunst en vliegtuigen. Hij ging dan ook eerst naar de Tophane Sanat Okulu (Tophane Kunstacademie) die hij succesvol af wist te ronden. Hierna besloot hij om in 1912 met zijn zwager mee te gaan en mee te doen aan de oorlog die woedde tussen het Ottomaanse Rijk en verschillende balkanlanden.

Doordat hij nog maar 16 jaar was mocht hij nog niet heel veel doen en vooral: nog niet vliegen. Dat vond hij erg jammer, maar nam het voor lief en rondde eerst een opleiding af waardoor hij zich onderofficier mocht noemen. Nog tijdens zijn opleiding barstte de Eerste Wereldoorlog los en werd hij na het afronden van zijn school naar het front in Bagdad gestuurd. Hier raakte hij op 2 februari 1916 gewond na een vliegtuigongeluk waardoor hij werd gedwongen om terug te keren naar Istanbul. Dit zou uiteindelijk het begin van iets moois worden. Hürkuş begon aan een professionele piloot opleiding op de Tayyare Mektebi (Tayyare is Ottomaans / oud-Turks voor “vliegtuig”). Op 21 mei 1916 maakte hij zijn eerste officiële vlucht als piloot en op 15 november 1916 wist hij zijn diploma te behalen.

Niet veel later mocht Hürkuş opdraven als gevechtspiloot tegen de Russen. Dit gebeurde in het jaar 1917, ten tijde van de zogenaamde Februarirevolutie.

Hürkuş bleek heel goed te kunnen vliegen en al snel bleek dat hij ook meer kon dan dat. Hij werd de eerste Turkse piloot die een vijandelijk vliegtuig neerhaalde, maar werd op 8 oktober 1917 geraakt en viel in de handen van de Russen die hem gevangen namen.

Vecihi Hurkus neergeschoten vliegtuig

De beruchte neergeschoten vliegtuig

De jonge piloot werd naar het Nargin eiland, dat zich in de Kaspische Zee bevindt, gestuurd. Hier kon hij mede dankzij de hulp van Azerbeidzjaanse Turken zwemmend ontsnappen. Eenmaal op land aangekomen bleek hij in Iran te zijn, waarna hij maar liefst twee en een halve maand lang moest lopen om in Turkije te kunnen geraken. Eenmaal in Turkije aangekomen, stapte hij weer het vliegtuig in om te vechten voor zijn land. Hürkuş was de persoon die de eerste en laatste vlucht tijdens de Kurtuluş Savaşı (Turkse onafhankelijkheidsoorlog) mocht doen en ook de eerste die het luchtruim van Izmir wist te betreden, dat onder druk van de Grieken stond. Ook toen schoot hij een vliegtuig uit de lucht: ditmaal was het een Grieks voertuig. Na de oorlog zou dit hem driemaal een takdirname (“speciaal getuigschrift”) opleveren; nog altijd een unicum in de Turkse geschiedenis. Ook kreeg hij een medaille voor zijn heldhaftige daden van het parlement.

Lees ook:   Alevieten en het Alevitisme in Nederland

Het grootste cadeau die hij echter kreeg, was het feit dat hij voortaan vliegtuigen mocht ontwerpen voor Turkije, dat in 1923 haar onafhankelijkheid uitriep. Na de oorlog stort Vecihi zich dan ook op het bouwen van deze, toen, relatief nieuwe vaartuigen. In 1925 ontwerpt en bouwt hij zijn allereerste vliegtuig die hij de Vecihi K VI noemt.

Vecihi K6, eerste Turkse vliegtuig

Vecihi K6, eerste Turkse vliegtuig

Om toestemming (en een certificaat) te krijgen om te mogen vliegen, vormt men een comité en komt bijeen Dan blijkt dat de controleurs geen verstand hebben van vliegtuigen en vertellen Vecihi dat ze hem daarom geen certificaat kunnen geven en “dat hij maar moet gaan vliegen als hij er echt heel veel vertrouwen in heeft”. Dat doet hij met alle liefde, maar wordt teruggefloten nadat aan het licht komt dat hij zonder het bezit van de (juiste) papieren heeft gevlogen.

Vecihi eerste testvlucht

Vecihi’s eerste testvlucht in 1925

Hij krijgt een straf en mag niet meer vliegen, waardoor hij zich weer op de grond bezig gaat houden met het managen en opleiden van nieuwe piloten. Zij zouden worden opgeleid in de Türk Tayyare Cemiyeti (T.T.C), een vereniging die door giften van burgers in leven gehouden moest worden. Hürkuş wilde zijn vliegtuig gebruiken als promotiemateriaal en marketingmiddel, maar dat mocht niet van de instanties; hij kreeg zijn vliegtuig niet meer terug. Hierop besloot hij om zelfgemaakte medailles uit te reiken aan mensen die geld wilden doneren. Daarnaast beloofde hij dat hij de naam van de persoon of personen op de eerstvolgende Turkse vliegtuig, zou gaan zetten. Het dorpje Ceyhan doneerde 10.000 Turkse Lira’s waardoor de naam “Ceyhan” op het nieuwe vliegtuig zou gaan prijken.

Vecihi Hurkus' Ceyhan vliegtuig

Aan de linkerkant staat Ceyhan en aan de rechterkant T.T.C, beiden in Ottomaanse letters

Na 1925 kampte Hürkuş vaak met tegenslagen, maar hij wist niet van ophouden; daar was zijn liefde voor vliegtuigen veel te groot voor. Hij kreeg veel aanbiedingen uit het buitenland, maar voordat hij naar Duitsland gaat, gaat hij werken voor TOMTAŞ. TOMTAŞ was de eerste vliegtuigenfabriek in Turkije (te Kayseri) en zou vliegtuigen bouwen waarmee de eerste commerciële vluchten in het land zouden worden verwezenlijkt.

Eerste vliegtuig fabriek in Turkije

Foto van de eerste vliegtuigenfabriek in Turkije

 

TOMTAS pamflet

TOMTAS pamflet / advertentie

In de tussentijd trekt hij ook naar Duitsland. In Duitsland helpt hij om de Junkers A.20 vliegtuigen te verbeteren en neemt hij de productie van de nieuwere Junkers A.35 modellen op zich. Tevens wordt Hürkuş de spil tussen Turkije en het buitenland als hij vaak wordt gebruikt door de Duitsers en Fransen om demonstraties te geven met nieuwe vliegtuigen die door de Turkse regering zouden worden gekocht. Zo werd in september 1926 de eerste parachutesprong in Turkije verwezenlijkt door de Duitser Heinke die sprong van een Junker F–13 vliegtuig, bestuurd door niemand minder dan de “Tayyareci” zelf. Dit evenement werd overigens bijgewoond door Mustafa Kemal Atatürk.

Lees ook:   18 maart 2015: 100 jaar sinds Çanakkale overwinning

Nadat Vecihi heel veel ervaring had opgedaan in het buitenland, keerde hij in 1928 terug naar Turkije. Hij besluit om door te gaan met het bouwen van maquettes en vliegtuigen die veel aandacht krijgen van het publiek. Ook doet hij aan heel veel zogenaamde “propagandavluchten” om de mensen te enthousiasmeren voor zijn vak en later ook naar zijn pilotenopleiding te trekken. Hij toert (vliegt) over bijna heel Turkije met zijn zelfgemaakte vliegtuigen waarvoor hij zelfs een pluim krijgt van İsmet İnönü, de toenmalige president van het land. Zij besluiten hem dit keer wel een licentie te geven, maar daarvoor moet hij naar Tsjechoslowakije afreizen omdat Turkije dan nog steeds niet die expertise in huis heeft. Hier krijgt hij de benodigde papieren en mag hij weer, in zijn vliegtuig, terugvliegen naar Turkije. Deze reis duurde van 25 april 1931 tot en met 5 mei 1931, wat natuurlijk veel zegt over de technologie van toen.

Krant Tayyareci Vecihi

Krantenknipsel met een route van Vecihi’s “propagandavlucht”

Nadat zijn vliegtuig goedgekeurd werd, richt hij in 1932 een school op waar hij jonge piloten gaat opleiden. Onder zijn eerste leerlingen waren ook twee vrouwen, onder wie Bedriye Tahir GökmenZij zou later de eerste vrouwelijke piloot van Turkije worden; Vecihi werd hiermee ook de eerste Turk die een vrouwelijke piloot had opgeleid. Om de school op financiële vlak te helpen, betaalt Nuri Demirağ Bey 5000 Lira voor een eigen vliegtuig die de naam “Nuri Bey” krijgt (modelnaam: “Vecihi XVI”). Het wordt overigens de eerste Turkse vliegtuig met een afgesloten cabine. Daarnaast worden er nog een paar machines gebouwd zodat de leerlingen ook in de praktijk kunnen oefenen, wat van essentieel belang was in een wereld zonder simulatoren.

Lees ook:   23 april: Nationale "Feest van de Kinderen" dag

De vliegschool zou overigens in 1935 gesloten worden vanwege financiële problemen en het feit dat de diploma’s die de school uitvaardigde, niet werden erkend door de staat. In hetzelfde jaar werd Vecihi door Atatürk betrokken bij de oprichting van Türk Kuşu; de vliegschool die tot de dag van vandaag nog steeds dient om jonge piloten op te leiden. Hier werkte Vecihi als hoofdinstructeur en werd naar de Weimarrepubliek gestuurd zodat hij ingenieur kon worden. Vecihi rondde de universiteit in minder dan twee jaar af en wilde in 1939 dit in Turkije laten verifieren, maar zij wuifden het weg en gaven dat het “onmogelijk is om in anderhalf jaar ingenieur te worden”. Vecihi gaat in hoger beroep en krijgt alsnog zijn zin, waardoor hij nu officieel erkend zou worden als ingenieur.

Na 1939 doet de ervaren piloot heel veel verschillende dingen. Zo reist hij af naar Engeland om reclame te maken voor bepaalde producten. Dit deed hij met zijn vliegtuigen en parachute. Daarnaast richt hij een bedrijf op, maar hij doet er al snel afstand van als er problemen ontstaan tussen de vennoten. In 1954 probeert hij het nogmaals. Dit keer richt hij zijn eigen vliegtuigmaatschappij op die hij de Hürkuş Hava Yolları noemt. In het begin lijkt alles goed te gaan en heeft hij op een gegeven moment zelfs 8 vliegtuigen, maar financiële problemen, sabotage en kapingen lijden er uiteindelijk toe dat zijn maatschappij wordt ontheven en dus niet meer mag vliegen.

 

Hurkus Hava Yollari
Hierna gaat het alleen maar bergafwaarts met Vecihi. Hij gebruikt zijn laatste vliegtuig om grondstoffen te gaan zoeken voor officiële instanties, maar ook dit zou niet lang duren en uiteindelijk zou hij tot aan zijn dood in 1969 vechten tegen de financiële schulden en andere belemmeringen die hij opgeworpen kreeg.

Vecihi’s naam werd overigens pas echt beroemd nadat de film Gülen Gözler van de beroemde acteur Şener Şen uitkwam. In de film uit 1977 speelt Sen de rol van Vecihi; een romantische en amateuristische piloot. Met name het onderstaande kiekje is erg beroemd in Turkije:

Sener Sen Vecihi

Vecihi overleed in alle stilte in een ziekenhuis in Ankara en werd in dezelfde stad begraven. Zijn begrafenis werd bijgewoond door een handjevol mensen, wat typerend was voor zijn leven: een man met grootse daden, die veel te weinig erkenning kreeg.

Categorieën
Turkse geschiedenisUitgelicht
Nog geen reacties

Plaats een reactie

*

*

Like TurksGeluid

Ook interessant...

Close