Atatürk en Einstein: hoe Turkije werd verlicht door buitenlandse wetenschappers

Het zijn de leraren die een land redden. Dit zijn de woorden van niemand minder dan Mustafa Kemal Atatürk, de stichter van de moderne Turkse Republiek. Deze woorden sommen...
Atatürk en Einstein
Atatürk en Einstein

Het zijn de leraren die een land redden. Dit zijn de woorden van niemand minder dan Mustafa Kemal Atatürk, de stichter van de moderne Turkse Republiek. Deze woorden sommen zijn gedachtegang over leraren en het onderwijs in één zin op. Atatürk zei echter niet zomaar dingen; hij meende het ook echt. Daadkracht was er te allen tijde, vooral op het gebied van onderwijs, wat volgens hem van essentieel belang was voor de wederopbouw van zijn land. Dit was zelfs in het buitenland niet onopgemerkt gebleven, want het was niemand minder dan Albert Einstein die Atatürk zou benaderen.

Het jaar 1933 zou het begin zijn van een zeer lastige tijdperk, vooral voor de Joodse gemeenschap. Albert Einstein was één van die Joden die het moeilijk zou krijgen. In dat jaar kwam Adolf Hitler aan de macht in Duitsland. Duitsland zou niet heel veel later omgetoverd worden naar een totaal ander land, namelijk het Nazi-Duitsland van Hitler. Slechts 8 maanden nadat Hitler aan de macht was gekomen, besloot Albert Einstein er wat aan te doen. Einstein was zo slim dat hij toen al kon zien dat het leven alleen maar moeilijker zou worden; vooral als wetenschapper en al helemaal als een Joodse wetenschapper. Dit werd vooral duidelijk nadat de Berufsbeamtengesetz werd ingevoerd. De Berufsbeamtengesetz zorgde ervoor dat Joden niet meer mochten werken. De befaamde wetenschapper had ook nog eens de verantwoordelijkheid op zich genomen als voorzitter van de Œuvre de secours aux enfants; een Frans-Joodse organisatie die Joden in Europa in bescherming nam en hielp. Deze societeit was al voor de Tweede Wereldoorlog opgericht, maar werd natuurlijk vooral na WO II intensief ingezet om zoveel mogelijk Joden te redden. Dit zorgde ervoor dat Einstein op 17 september 1933, een brief schreef. Deze brief zou opgestuurd worden naar “Zijne Excellentie”, Mustafa Kemal Atatürk.

Einstein's brief aan Atatürk

Einstein’s brief aan Atatürk

In de befaamde brief richtte Einstein zich tot Atatürk en smeekte hij om Duits-Joodse wetenschappers en doktoren asiel te bieden in Turkije zodat zij door konden gaan met hun werk. Dit was omdat de wetgeving in Duitsland deze mensen niet meer het recht gaf om te kunnen werken, aldus Einstein. Einstein geeft in deze brief aan dat ze 40 mensen hebben geselecteerd die een jaar lang helemaal gratis en voor niets in Turkije willen werken, uiteraard in ruil voor hun veiligheid.

Lees ook:   Behiç Erkin: vergeten Turkse oorlogsheld

De brief kwam eerst in handen van Ismet Inönu die op dat moment de premier van het land was. Inönü en zijn familie hadden er wel oren naar, vooral omdat ook Inönü onderwijs hoog in het vaandel had staan. Hij stuurde het door naar de Ministerie van Onderwijs die op hun beurt aan zouden geven dat zo’n deal niet door kon gaan doordat de Turkse wetten daar geen toestemming voor konden geven. In het jaar 1933 was Atatürk persoonlijk bezig om de universiteiten te hervormen en toen hij hoorde over de brief van Einstein, besloot hij de wetenschappers asiel te bieden en alsmede uit te nodigen naar Turkije.

 

Darülfünün naar Istanbul Universiteit

Het Arabische woord “Darülfünün” wordt vervangen met “Istanbul Üniversitesi”, 31 juli 1933

Tevens wilde Atatürk dat ook Einstein naar het land zou komen, maar de wetenschapper had het te druk met zijn eigen studies en onderzoeken, dat hij dit af moest slaan.

Overigens kwam de brief per toeval aan het licht. De brief stond nog in het archief en werd pas veel later gevonden. Münir Ülgir, een Turkse wetenschapper, had daarvoor al aangegeven dat hij op de hoogte was van een dergelijke brief. Ülgir was namelijk in het jaar 1949 in Princeton, waar hij de beroemde wetenschapper tegen kwam. Toen Einstein hoorde dat Ülgir Turks was, zei hij het volgende:

“Do you know,” he says, “…your nation produced the greatest leader of the century!” Einstein then goes on to reminisce about having received an invitation from Ataturk in the early 1930s, “… to come and teach in one of our universities. However, as fate would have it,” he continues, “…it was not to be.”

Einstein was erg dankbaar voor Atatürk’s hulp en noemde hem zelfs de “grootste leider van de eeuw”. Uiteraard prachtig om te horen en te lezen.

Buiten het feit dat Atatürk veel waarde hechtte aan onderwijs, vond hij het Turks even belangrijk. Hierdoor werden de Duitse wetenschappers en onderwijzers wel met één voorwaarde naar binnen gehengeld: na 3 jaar moesten ze in staat zijn om in het Turkse les te kunnen geven. Dit werd bepaald en afgesproken door toenmalig Minister van Onderwijs Reşit Galip en de afgevaardigde Duitse wetenschapper Professor Philip Schwartz. Ondanks het feit dat Einstein geen financiële compensatie vroeg voor deze mensen, besloot de Turkse regering wel de verzekeringen, salarissen en verhuiskosten van de wetenschappers te betalen. Het ging zelfs zo ver dat deze mensen een hoger salaris kregen dan Turkse wetenschappers en parlementariërs; dat is hoeveel waarde er werd gehecht aan de wederopbouw en onderwijs van Turkije. Tijdens het tekenen van de afspraken vertelde Galip dat Turkije een arm land is en dat ze de wetenschappers geen marktconform bedrag kunnen bieden, maar zij wel onderdeel zullen uitmaken van een groep mensen die het land weer hogerop gaan tillen met hun baanbrekende onderzoeken en de Turkse jongeren onderwijs van hoog niveau zullen gaan bieden.

Lees ook:   Noodtoestand (OHAL) in Turkije: wat betekent dat?

Professor Philip Schwartz zou later in zijn memoires aangeven dat Turkije een geweldig land zonder de “viezigheid van het westen” was. De wetenschappers waren onder de indruk van de gastvrijheid, veiligheid en de ruimte die ze kregen in het land.

 

Ankara Universiteit foto

De eerste studenten van de Universiteit van Ankara, onderwezen door Duitse en Turkse leraren. Bron: Otto Gerngross

Hieronder een lijst van buitenlandse wetenschappers en professoren die naar Turkije kwamen. Er zijn er uiteraard nog veel meer, maar dit zijn de voornaamste:

  • Erich Frank, pioneer op het gebied van nefrologie.
  • Leo Spitzer
  • John Dewey, de wetenschapper die een groot aandeel zou hebben in de beroemde Köy Enstitüleri
  • Ernst Reuter, professor op de Universiteit van Ankara. Hij zorgde er onder andere voor dat “urban planning” als vak werd gegeven op de universiteiten.
  • Curt Kosswig, ook wel bekend als “de vader van de Turkse zoologie”. Kosswig deed er alles aan om de Turkse natuur te beschermen. Hij ging vaak het dialoog aan met de lokale bevolking om ze te onderwijzen en te helpen.
    Curt Kosswig in Manyas

    Curt Kosswig in Manyas

    Curt Kosswig in Sapanca

    Curt Kosswig in Sapanca

  • Benno Landsberger
  • Wilhelm Liepman
  • Andreas Schwarz
  • Karl Strupp
  • Wilhelm Röpke, geestelijke vader van de Duitse Wirtschaftswunder
  • Hans Reichenbach, “de grootste empirist van de 20ste eeuw”.
  • Dankwart Rüstow, “vader van de transitologie”.
  • Gerhard Kessler
  • Umberto Ricci
  • Fritz Neumark, had een groot aandeel in de wetten omtrent belastingen in Turkije. Hij heeft ook meerdere boeken in het Turks geschreven.
  • Fritz Arndt, uitvinder van de Arndt-Eistert synthesis. Arndt verkreeg uiteindelijk ook het Turks Staatsburgerschap
  • Felix Haurowitz, directeur van de Biologie en Chemie Faculteit op de Universiteit van Istanbul
  • Philip Schwartz
  • Rudolf Nissen, uitvinder van de Nissen fundoplicatie
  • Wilhelm Salomon-Calvi
  • Harry Dember
  • Paul Hindemith, Duitse componist, altviolist, violist, muziekpedagoog, organist, muziektheoreticus en dirigent.
  • Eduard Zuckmayer, nog steeds erg geliefd in Turkije. Zuckmayer was de broer van Carl Zuckmayer.
  • Gustov Oelsner
  • Alfred Marchionin
  • Joseph Igersheimer, de eerste die arsfenamine gebruikte tegen Syfilis
  • Carl Ebert, hielp Turkije aan een conservatorium en verbleef van 1940 tot en met 1947 in Ankara.
  • Kurt Bittel
  • Hans Güstav Güterbock, archeoloog die ook Turkse boeken heeft geschreven
  • Alfred Kantorowicz, ook wel bekend onder de pseudoniem Helmut Campe
  • Erwin Freundlich, werkte samen met Albert Einstein en bewees dat Newton’s theorieën niet klopten.
  • Ernst von Aster
  • Wilhelm Peters
  • Georg Rohde
  • Alfred Heilbronn, richtte de eerste Botanische Tuin van Turkije op. Hij trouwde met een Turkse vrouw en kreeg er ook kinderen mee.
  • Richard von Mises, naamgever van de Von Mises-spanning
  • Clemens Holzmeister
  • Bruno Taut, was hoogleraar architectuur aan de Academie voor Schone Kunsten in Istanbul. Taut nam de baan aan en was daarnaast in Turkije als architect werkzaam. In Turkije ontwierp hij onder meer zijn eigen woning in Istanbul en scholen in Ankara en Trabzon. Hij overleed in 1938 op 58-jarige leeftijd te Istanbul aan een astma-aanval. Vlak voor zijn dood ontwierp hij de katafalk van Atatürk. Als eerste niet-moslim werd hij begraven in de begraafplaats voor martelaren in Edirnekapı.

    Bruno Taut

    Bruno Taut

  • Ernst E. Hirsch, heeft een groot aandeel gehad in het opzetten van de Rechtenfaculteiten in Ankara en Istanbul. Leerde het Turks in 6 maanden, gaf les in het Turks en kreeg een Turks paspoort. Zijn zoon, die ook in Turkije geboren werd, kreeg de naam Enver Tandogan.
  • Rudolf Belling
  • Alfred Isaac

Tussen 1933 en 1942 zorgden deze wetenschappers voor meer dan 250 vertaalde boeken, papers en andere academische teksten die allen in het Turks werden geschreven zodat de Turkse studenten er gebruik van konden maken.

Standbeeld

De Duitse regering heeft uit dank in 1986 een standbeeld laten bouwen op de campus van de Universiteit van Istanbul. Deze zogenaamde Şükran Anıtı (Standbeeld van Dank) werd geopend middels een officiële receptie waar ook Bondspresident Richard von Weizsäcker aanwezig was. Tijdens zijn speech bedankte hij Atatürk en het Turkse volk, namens zijn eigen volk.

Sukran aniti

In Dankbarkeit dem Türkischen Volk, das von 1933-1945 unter der Führung von Staatspräsident Atatürk, an seinen akademischen Institutionen Deutschen Hochschullehrern Zuflucht gewährte.

Im Namen des Deutschen Volkes

Richard von Weizsäcker

Präsident der Bundesrepuplik Deutschland

29. Mai 1986

Nog meer

Voor de geïnteresseerden: hierbij een paar extra documenten (in het Turks) met alle waardevolle vondsten die deze wetenschappers hebben gemaakt:

http://higheredu-sci.beun.edu.tr/pdf/pdf_HIG_1551.pdf

http://higheredu-sci.beun.edu.tr/text.php3?id=1551

https://eksisozluk.com/ataturk-doneminde-turkiyeye-gelen-bilim-insanlari–2328870

https://voices.nationalgeographic.org/2012/05/22/einsteins-and-ataturk-part-ii-einsteins-letter/

Lees ook:   De oprichting van de Turkse republiek: Sevr vs. Lozan (Verdrag van Sèvres vs. Verdrag van Lausanne)
Categorieën
OpinieTurks politiekTurkse geschiedenisUitgelicht
Nog geen reacties

Plaats een reactie

*

*

Like TurksGeluid

Ook interessant...

Close